Uprawnienia na miniładowarkę (Bobcat) i nośnik osprzętów: jaki wpis i jak go ustalić

Jakie uprawnienia na miniładowarkę? Dwie pozycje w załączniku nr 1

Załącznik nr 1 do rozporządzenia z 20 września 2001 r. nie ma pozycji „miniładowarka” ani „Bobcat”. Operator kompaktowej ładowarki potrzebuje wpisu, który obejmuje jego maszynę, a w wykazie są dwie pozycje, do których maszynę można zaliczyć. Pierwsza to ładowarki jednonaczyniowe (grupa I, lp. 9): klasa III obejmuje maszyny do 20 t masy eksploatacyjnej, klasa I wszystkie, a w kolumnie klasy II stoi kreska. Druga to wielozadaniowe nośniki osprzętów (grupa III, lp. 1) z adnotacją „bez klasy”.

Obie pozycje wymagają tej samej drogi: szkolenia i pozytywnego sprawdzianu przed komisją powołaną przez Sieć Badawczą Łukasiewicz, Warszawski Instytut Technologiczny (§ 23 w brzmieniu z Dz.U. 2023 poz. 291). Różnią się nazwą we wpisie, a nazwa decyduje o tym, jakimi maszynami operator może pracować. Żaden przypis nie łączy wpisu na ładowarki jednonaczyniowe z wpisem na nośniki osprzętów, więc jeden nie zastępuje drugiego. Wszystkie pozycje wykazu zestawia poradnik o uprawnieniach na maszyny budowlane, a zwykłą ładowarkę kołową z łyżką opisuje poradnik o uprawnieniach na ładowarkę.

Marka nie ma w tej sprawie znaczenia. „Bobcat” to nazwa producenta, tak jak „Manitou” przy ładowarkach teleskopowych. Rozporządzenie nie definiuje też ładowarki jednonaczyniowej ani nośnika osprzętów. Jedyną definicją w jego tekście jest określenie „maszyny robocze” w § 1. Dlatego o klasyfikacji rozstrzyga opis maszyny w dokumentacji i jej przeznaczenie, a sposób ustalenia opisuje trzecia część poradnika.

Nośnik osprzętów i wózek podnośnikowy: granica z UDT

Pozycja „Wielozadaniowe nośniki osprzętów” ma przypis 1: wielozadaniowych nośników osprzętów nie stanowią wózki jezdniowe podnośnikowe z mechanicznym napędem podnoszenia, o których mowa w przepisach wydanych na podstawie art. 5 ust. 2 ustawy o dozorze technicznym (zał. nr 1 w brzmieniu Dz.U. 2020 poz. 1461). Rozporządzenie Rady Ministrów z 7 grudnia 2012 r. wymienia takie wózki wśród urządzeń podlegających dozorowi technicznemu (§ 1 pkt 6 lit. l). Operator wózka podnośnikowego potrzebuje więc zaświadczenia kwalifikacyjnego UDT, a nie wpisu WIT (zał. nr 3 do rozporządzenia z 21 maja 2019 r., tabela nr 1, lp. 8). Okresy 10 i 5 lat dla samych wózków podnośnikowych rozpisuje poradnik o uprawnieniach na wózek widłowy i ich ważności.

Przypis wyłącza wózki, ale miniładowarek nie wymienia, więc sam nie rozstrzyga, jak potraktować kompaktową ładowarkę z wysięgnikiem i widłami. Jeżeli producent i dokumentacja UDT traktują maszynę jako wózek jezdniowy podnośnikowy, dokumentem operatora jest karta UDT. Tę sytuację opisuje poradnik o uprawnieniach na ładowarkę teleskopową, a terminy kart UDT wyjaśnia artykuł o ważności uprawnień UDT.

Jak ustalić klasyfikację konkretnej miniładowarki

Przepis nie rozstrzyga, do której pozycji należy dany model, a rozporządzenie nie przewiduje trybu wiążącej interpretacji. Zostaje postępowanie, które da się udokumentować. Wykonaj je przed dopuszczeniem operatora do maszyny, najlepiej jeszcze przed odbiorem maszyny z wypożyczalni. Kroki są wypisane na końcu tej części.

Łukasiewicz-WIT prowadzi komisje, potwierdza spełnienie warunków prowadzenia szkoleń i prowadzi listę wydanych świadectw i wpisów (§ 23 i § 26 ust. 3 w brzmieniu z 2023 r.), więc jest właściwym adresatem pytania o zakres wpisu. Rozporządzenie nie nadaje odpowiedzi mocy wiążącej. Odpowiedź pokazuje jednak, na jakiej podstawie pracodawca przyjął klasyfikację, i dlatego warto trzymać ją razem z dokumentacją maszyny. Dane kontaktowe i regulamin podaje Centrum Egzaminowania Operatorów WIT.

• Odczytaj z tabliczki znamionowej i dokumentacji producenta nazwę typu, masę eksploatacyjną w tonach, rodzaj napędu jezdnego i to, jak producent opisuje przeznaczenie maszyny: ładowarka, nośnik narzędzi czy wózek.
• Sprawdź, czy maszyna jest wózkiem jezdniowym podnośnikowym w rozumieniu przepisów o dozorze technicznym. Jeśli tak, rozstrzyga przypis 1 do grupy III i obowiązuje karta UDT.
• Porównaj opis z nazwami pozycji: „Ładowarki jednonaczyniowe” (masa eksploatacyjna, klasa III do 20 t, klasa I wszystkie) oraz „Wielozadaniowe nośniki osprzętów” (bez klasy).
• Gdy dokumentacja nie daje jednoznacznej odpowiedzi, zapytaj pisemnie Centrum Egzaminowania Operatorów Łukasiewicz-WIT. Podaj model, rok produkcji, masę eksploatacyjną, listę osprzętu roboczego i zdjęcie tabliczki.
• Dołącz odpowiedź do dokumentacji maszyny i zapisz w rejestrze sprzętu, jakiego wpisu wymaga operator tej maszyny.
• Przy odbiorze maszyny porównaj nazwę maszyny we wpisie operatora z wynikiem klasyfikacji.

Klasa III, limit 20 t i inne wpisy, które obejmują ładowarkę

Jeżeli miniładowarka jest ładowarką jednonaczyniową, wystarcza klasa III, bo kompaktowe maszyny zwykle ważą kilka ton, czyli daleko poniżej limitu 20 t. Liczy się masa eksploatacyjna z dokumentacji. Od końca listopada 2020 r. załącznik posługuje się masą eksploatacyjną, a wcześniej używał masy całkowitej (Dz.U. 2020 poz. 1461). Dawny wpis na ładowarki jednonaczyniowe klasy II jest równoważny z klasą I (§ 2 pkt 7 rozporządzenia z 11 stycznia 2017 r.).

Wpis na koparkoładowarki obejmuje według przypisu 1 do grupy I koparkę jednonaczyniową do 4 t masy eksploatacyjnej, ładowarkę jednonaczyniową do 8 t i koparkospycharkę. Operator z takim wpisem może więc obsługiwać miniładowarkę zaklasyfikowaną jako ładowarka jednonaczyniowa do 8 t. Nie obejmuje to maszyny zaklasyfikowanej jako nośnik osprzętów, bo przypis 1 mówi tylko o ładowarce jednonaczyniowej. Ten wpis opisuje poradnik o uprawnieniach na koparkoładowarkę.

Wpis klasy III lub I na ładowarki upoważnia też do obsługi spycharki klasy III, czyli do 110 kW (przypis 4). Pozycja „Koparki jednonaczyniowe” (lp. 1) nie ma przypisu, który obejmowałby ładowarki, więc operator minikoparki nie obsługuje na tej podstawie miniładowarki. Różnice między koparką a ładowarką zestawia poradnik o uprawnieniach na koparkę.

Wymiana osprzętu i praca różnymi narzędziami: co mówi rozporządzenie

Nośnik osprzętów istnieje po to, żeby zmieniać narzędzie, więc przepisy o osprzęcie zajmują miejsce, które przy zwykłej ładowarce zajmuje łyżka. Przy współpracy maszyny roboczej z dodatkowym osprzętem przeznaczonym do robót ziemnych, budowlanych i drogowych stosuje się zasady BHP z instrukcji obsługi tych urządzeń (§ 3 ust. 2 pkt 1). Wykonawca zapoznaje pracowników z dokumentacją techniczno-ruchową lub instrukcją obsługi maszyn niepodlegających dozorowi przed dopuszczeniem do robót (§ 63 ust. 2 rozporządzenia z 6 lutego 2003 r.).

Zdejmowanie lub regulowanie naczynia roboczego maszyny roboczej wykonuje zespół co najmniej dwuosobowy (§ 7 ust. 2). Przy wymianie łyżki na inne naczynie oznacza to drugą osobę przy maszynie. Dla pozostałych narzędzi tryb wymiany opisuje instrukcja osprzętu. Zmiany konstrukcyjne w maszynach roboczych są niedopuszczalne (§ 2 ust. 1 pkt 2), więc osprzęt wymagający przeróbki ramienia lub układu hydraulicznego poza dokumentacją producenta trzeba uzgodnić z producentem maszyny przed zakupem.

Podczas robót ziemnych nie wolno przebywać w zasięgu działania naczynia roboczego (§ 10 ust. 2 pkt 3), a w przerwach i po pracy maszynę zabezpiecza się przed uruchomieniem przez osoby nieupoważnione (§ 5). Wyładowanie gruntu z naczynia nad skrzynię pojazdu następuje na wysokości nie większej niż 0,5 m przy materiałach sypkich i 0,25 m przy kamiennych lub zbrylonych (§ 10 ust. 3). Zbiera je instrukcja BHP obsługi ładowarki (DOCX, PDF), a zagrożenia stanowiska karta oceny ryzyka zawodowego operatora ładowarki (DOCX, PDF).

Wykaz opisuje maszyny. Rozporządzenie nie mówi, czy osprzęt do podnoszenia ładunku na haku albo osób w koszu zmienia wymagany dokument operatora. Przy takiej konfiguracji zapytaj pisemnie WIT, a w sprawach dozoru UDT, i zachowaj odpowiedź.

Egzamin, ważność wpisu i kontrola dokumentów operatora

Szkolenie ma część teoretyczną i praktyczną (§ 24). Prowadzi je podmiot z lokalem do wykładów, parkiem maszynowym z placem manewrowym, kadrą wykładowców i wyposażeniem dydaktycznym (§ 25). Po sprawdzianie operator otrzymuje świadectwo i wpis do książki operatora (§ 26 ust. 1). Wpis nosi nazwę pozycji z załącznika, więc przed zapisem na kurs ustal, jaka nazwa trafi do książki operatora.

Rozporządzenie nie podaje okresu ważności wpisu, a wpisy sprzed zmian przepisów zachowały moc (§ 27 tekstu jednolitego, § 4 Dz.U. 2020 poz. 1461, § 3 Dz.U. 2023 poz. 291). Terminy mają orzeczenie lekarskie i szkolenie okresowe BHP operatora. Daty szkoleń i orzeczeń operatorów kilku firm zbierzesz w rejestrze szkoleń, badań i uprawnień (XLSX).

Generalny wykonawca porównuje cztery rzeczy: dane na karcie z dokumentem tożsamości, nazwę maszyny we wpisie z klasyfikacją maszyny, klasę z masą eksploatacyjną oraz dokumenty pracownicze, czyli orzeczenie lekarskie, szkolenie wstępne z instruktażem stanowiskowym i szkolenie okresowe. Wpisu na ładowarki jednonaczyniowe nie traktuje się jako dokumentu na nośnik osprzętów ani odwrotnie, dopóki WIT nie potwierdzi inaczej. Gdy miniładowarka sama przejeżdża drogą publiczną, operator potrzebuje jeszcze prawa jazdy właściwej kategorii, co opisuje poradnik o prawie jazdy na koparkę i inne maszyny budowlane.