Orzekanie o uszczerbku po wypadku przy pracy od 1 stycznia 2027 r.: koniec komisji ZUS

Kto orzeka o uszczerbku do 31 grudnia 2026 r.

Stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu i jego związek z wypadkiem przy pracy ustala dziś lekarz orzecznik albo komisja lekarska (art. 16 ust. 1 ustawy wypadkowej). Tryb orzekania wyznaczają odpowiednio przepisy ustawy o emeryturach i rentach z FUS (art. 16 ust. 2). Lekarz orzecznik wydaje orzeczenie (art. 14 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS), a od jego orzeczenia osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw do komisji lekarskiej w ciągu 14 dni od doręczenia (ust. 2a). Sprzeciw wnosi się przez jednostkę ZUS właściwą ze względu na miejsce zamieszkania (ust. 2b), a po terminie komisja go nie rozpatruje, choć w uzasadnionych przypadkach ZUS może przywrócić termin (ust. 2c).

Prezes ZUS ma własną drogę: w 14 dni od wydania orzeczenia może zgłosić zarzut wadliwości i przekazać sprawę komisji (ust. 2d). Komisja rozstrzyga w formie orzeczenia (ust. 2f), a orzeczenie lekarza orzecznika bez sprzeciwu albo orzeczenie komisji jest podstawą decyzji organu rentowego (ust. 3). W sprawie jednorazowego odszkodowania ZUS wydaje decyzję w 14 dni od otrzymania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji (art. 15 ust. 2 ustawy wypadkowej).

Co zmienia ustawa z 18 grudnia 2025 r. i od kiedy

Ustawa z 18 grudnia 2025 r. o zmianie ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2026 poz. 26) wchodzi w życie w części po 3 miesiącach od ogłoszenia, a przepisy o orzecznictwie z dniem 1 stycznia 2027 r. (art. 43 pkt 3). W ustawie wypadkowej art. 17 poz. 26 uchyla art. 2 pkt 2a, czyli definicję komisji lekarskiej, zmienia art. 15 ust. 2 i nadaje nowe brzmienie art. 16.

Nowy art. 16 ust. 1 mówi, że orzeczenie o stałym lub długotrwałym uszczerbku i jego związku z wypadkiem przy pracy lub chorobą zawodową wydaje lekarz orzecznik na zasadach i w trybie określonych przepisami o systemie ubezpieczeń społecznych. Przy świadczeniach z art. 6 ust. 1 pkt 2 i 5-8 lekarz orzecznik ustala też niezdolność do pracy oraz związek śmierci z wypadkiem (ust. 2). W art. 15 ust. 2 termin 14 dni liczy się od otrzymania orzeczenia lekarza orzecznika albo od wyjaśnienia ostatniej okoliczności. W ustawie o emeryturach i rentach z FUS poz. 26 zmienia art. 14 ust. 1 i uchyla ust. 2a-6, czyli przepisy o komisji, sprzeciwie i nadzorze. Zasady orzekania przenosi do nowego rozdziału 9a ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych (art. 85a-85j).

Zmiana nie dotyczy rodzajów świadczeń ani ich wysokości. Art. 17 poz. 26 zmienia w ustawie wypadkowej tylko art. 2, art. 15 ust. 2 i art. 16. Przegląd świadczeń z tej ustawy daje poradnik jakie świadczenia z ZUS po wypadku przy pracy.

Jak ma wyglądać orzekanie: wezwanie, badanie, orzeczenie w 30 dni

Osoba zainteresowana jest kierowana na badanie w terminie wyznaczonym przez ZUS. ZUS zawiadamia ją o terminie za potwierdzeniem odbioru i informuje o skutkach niestawiennictwa (art. 85c ust. 1-2). Jeśli stan zdrowia stwierdzony w zaświadczeniu lekarskim wystawionym nie wcześniej niż miesiąc przed złożeniem wniosku uniemożliwia osobiste zgłoszenie się, badanie można przeprowadzić w miejscu pobytu za zgodą osoby zainteresowanej (ust. 6). Gdy ktoś nie stawi się na badanie, ma 7 dni od wyznaczonego terminu albo od ustania przyczyny na wniosek uprawdopodobniający brak winy, a wtedy ZUS wyznacza nowy termin. Bez takiego wniosku ZUS umarza postępowanie albo wstrzymuje wypłatę świadczenia (ust. 7-8).

Orzeczenie wydaje się po bezpośrednim badaniu i analizie dokumentacji albo na podstawie samej dokumentacji, jeśli pozwala na prawidłową i kompleksową ocenę (art. 85d ust. 3). Badanie może odbyć się z użyciem systemów teleinformatycznych, jeśli to nie pogarsza oceny (ust. 6). Dokumentację można uzupełnić o dokumentację medyczną, opinię konsultanta lub psychologa, wyniki badań dodatkowych albo obserwację szpitalną (ust. 4). Podmioty udzielające świadczeń zdrowotnych udostępniają dokumentację ZUS nieodpłatnie, niezwłocznie, najpóźniej w 14 dni od wniosku (art. 85i).

Orzeczenie w sprawach świadczeń wydaje się w 30 dni od wszczęcia postępowania. Do terminu nie wlicza się okresu uzupełniania dokumentacji medycznej ani badania (art. 85e ust. 4-5). Po przekroczeniu terminu osoba zainteresowana może wnieść ponaglenie, które ZUS rozpatruje w 7 dni (ust. 7 i 9). Orzeczenie zawiera między innymi datę, identyfikator, ustalenia orzecznicze, uzasadnienie i pouczenie o sprzeciwie (art. 85e ust. 1) i jest doręczane w postaci elektronicznej albo wydruku (ust. 12).

Sprzeciw i ponowne rozpatrzenie zamiast komisji lekarskiej

Od orzeczenia osobie zainteresowanej przysługuje sprzeciw w terminie 14 dni od doręczenia, wnoszony do ZUS. ZUS nie rozpatruje sprzeciwu wniesionego po terminie, ale w uzasadnionych przypadkach na wniosek może przywrócić termin (art. 85f ust. 1-3). Główny lekarz orzecznik albo jego zastępca może też w 14 dni od wydania orzeczenia zgłosić zarzut wadliwości i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia (ust. 4).

Sprawę po sprzeciwie lub zarzucie kieruje się do ponownego rozpatrzenia przez lekarza orzecznika (ust. 5). Przy jego wyznaczaniu uwzględnia się specjalizację, potrzebę kompleksowej oceny i konieczność skierowania sprawy do innego lekarza niż wydający orzeczenie, gdy sprzeciw dotyczy orzeczenia lekarza orzecznika (ust. 7). W sprawach szczególnie skomplikowanych główny lekarz orzecznik albo jego zastępca może skierować sprawę do trzech lekarzy orzeczników orzekających łącznie (ust. 8). Lekarz nie jest związany zakresem sprzeciwu (ust. 6), a od orzeczenia wydanego po ponownym rozpatrzeniu sprzeciw nie przysługuje (ust. 9).

Orzeczenie, wobec którego nie wniesiono sprzeciwu ani nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie po ponownym rozpatrzeniu jest podstawą decyzji w sprawie świadczenia (ust. 11). Prezes ZUS może też uchylić orzeczenie w wyniku kontroli i przekazać sprawę do ponownego rozpatrzenia (art. 85g ust. 1).

Odwołanie do sądu po zmianie

Ustawa zmienia od 1 stycznia 2027 r. także Kodeks postępowania cywilnego (art. 3 pkt 2 i 3 poz. 26). W art. 477⁹ § 3¹ ustawa przewiduje, że sąd odrzuci odwołanie w sprawie o świadczenie, do którego prawo zależy od stwierdzenia stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, jeżeli podstawą decyzji jest orzeczenie lekarza orzecznika, osoba zainteresowana nie złożyła sprzeciwu, a odwołanie opiera się wyłącznie na zarzutach dotyczących tego orzeczenia. Gdy sprzeciwu nie rozpatrzono, bo złożono go po terminie z przyczyn niezależnych od osoby zainteresowanej, sąd uchyla decyzję i przekazuje sprawę ZUS, który kieruje sprzeciw do ponownego rozpatrzenia.

Inna reguła dotyczy nowych okoliczności. Jeżeli w odwołaniu wskazano nowe okoliczności dotyczące uszczerbku, które powstały po wydaniu orzeczenia niezaskarżonego sprzeciwem albo po ponownym rozpatrzeniu sprawy, ZUS kieruje odwołanie do lekarza orzecznika zamiast przekazać je do sądu, uchyla decyzję, rozpatruje nowe okoliczności i wydaje nową decyzję, od której przysługuje odwołanie do sądu (art. 477⁹ § 2¹). Odwołanie od decyzji o odszkodowaniu nadal przewiduje art. 15 ust. 4 ustawy wypadkowej. Poradnik opisuje brzmienie przepisów i nie ocenia szans w żadnej sprawie.

Sprawy wszczęte przed 1 stycznia 2027 r.

Do wydawania orzeczeń lekarzy orzeczników i komisji lekarskich ZUS w sprawach wszczętych i niezakończonych przed 1 stycznia 2027 r. stosuje się nowe art. 85c-85j (art. 38 ust. 1 poz. 26). Oznacza to, że terminy 30 dni, 14 dni na sprzeciw i 7 dni na ponaglenie obowiązują także w sprawie, którą ZUS zaczął wcześniej.

Dla orzeczeń komisji lekarskich wydanych przed 1 stycznia 2027 r., które są podstawą decyzji organu rentowego i od których wniesiono odwołanie, stosuje się art. 477⁹ § 2¹ i art. 477¹⁴ § 4 Kodeksu postępowania cywilnego w nowym brzmieniu, jakby chodziło o orzeczenia lekarzy orzeczników wydane po ponownym rozpatrzeniu (art. 38 ust. 2).

Co zmiana oznacza dla płatnika składek i dokumentów

Obowiązki pracodawcy po wypadku się nie zmieniają. Poz. 26 nie dotyka art. 3, 5, 21 ani 22 ustawy wypadkowej, więc protokół powypadkowy lub karta wypadku nadal są podstawą świadczeń. Tryb sporządzania protokołu opisuje poradnik wypadek przy pracy na budowie: obowiązki, a jego pola wzór protokołu powypadkowego (DOCX, PDF).

Wniosek o jednorazowe odszkodowanie nadal składa się według rozporządzenia o orzekaniu o uszczerbku (Dz.U. 2020 poz. 233): do płatnika składek, który kompletuje dokumentację i przekazuje ją do ZUS (§ 1-3). Rozporządzenie w ELI nie ma aktu zmieniającego po 2018 r. i na 3 listopada 2026 r. nadal zawiera § 11a o komisjach lekarskich. Czy i kiedy zostanie dostosowane do nowych przepisów, ELI nie wykazuje. Dane do wniosku i dokumenty porządkuje wzór wniosku o jednorazowe odszkodowanie (DOCX, PDF), a wysokość odszkodowania opisuje poradnik jednorazowe odszkodowanie za uszczerbek na zdrowiu po wypadku przy pracy.