Baza wiedzy

Badania i szkolenia

Ołów we krwi pracownika: limit 15 μg od 2029 r. i badania przy narażeniu na budowie

Ołów na budowie pojawia się przy usuwaniu starych powłok malarskich, pracach na pokryciach i instalacjach z ołowiu, cięciu i spawaniu konstrukcji stalowych z powłokami oraz rozbiórkach. Maj 2026 r. przyniósł dwa rozporządzenia Ministra Zdrowia o ołowiu, wdrażające dyrektywę (UE) 2024/869, oraz zmianę NDS ołowiu w powietrzu. Poradnik zbiera wartości z tych aktów w jednym miejscu: limity we krwi do 2028 i od 2029 r., progi badań profilaktycznych, częstotliwość badań i obowiązki pracodawcy. Krótki opis poz. 726 jest też w poradniku o ważności badań lekarskich pracownika, a przegląd zmian przepisów w artykule nowe przepisy BHP 2026–2027 na budowie. Skierowanie na badania zapisuje wzór skierowania na badania lekarskie (DOCX, PDF).

Wzór: Skierowanie na badania lekarskie (medycyna pracy) DOCX PDF

Krótka odpowiedź

Dopuszczalne stężenie ołowiu we krwi pracownika wynosi 30 μg Pb/100 ml krwi do 31 grudnia 2028 r., a od 1 stycznia 2029 r. 15 μg Pb/100 ml krwi (rozporządzenia Ministra Zdrowia, Dz.U. 2026 poz. 694 i 726). Badania profilaktyczne przeprowadza się, gdy ołów w powietrzu przekracza 0,015 mg/m³ albo we krwi jest powyżej 9 μg/100 ml, a monitoring ołowiu we krwi jest obowiązkowy przy każdym narażeniu.

Autor: Jan Nawrot · Opublikowano 3 listopada 2026 · Aktualizacja 3 listopada 2026 · Stan prawny sprawdzony 3 listopada 2026

01

Co zmieniły rozporządzenia z maja 2026 r. w sprawie ołowiu

Dwa rozporządzenia Ministra Zdrowia wdrażają dyrektywę (UE) 2024/869. Pierwsze, z 25 maja 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 694, w życie 28 maja 2026 r.), zmienia rozporządzenie z 30 grudnia 2004 r. o BHP związanej z występowaniem w miejscu pracy czynników chemicznych. Drugie, z 29 maja 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 726, w życie 4 czerwca 2026 r.), zmienia rozporządzenie z 30 maja 1996 r. o badaniach lekarskich pracowników. W ELI 3 listopada 2026 r. oba akty mają status obowiązujących. Ta sama dyrektywa (UE) 2024/869 dotyczy też diizocyjanianów, a ich NDS od 9 kwietnia 2026 r. opisuje poradnik diizocyjaniany na budowie: NDS do końca 2028 i od 2029 r..

Poz. 694 obniża w § 13 ust. 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych wartość dopuszczalnego stężenia ołowiu w materiale biologicznym z 50 do 15 μg Pb/100 ml krwi, ale stosuje ją dopiero od 1 stycznia 2029 r. (§ 2). Do 31 grudnia 2028 r. wartość wynosi 30 μg Pb/100 ml krwi (nowy § 13a). Nowy ust. 3 w § 13 zaleca, aby stężenie ołowiu u kobiet w wieku rozrodczym nie przekraczało 4,5 μg Pb/100 ml krwi. Poz. 726 dodaje do rozporządzenia o badaniach lekarskich § 13a z tymi samymi wartościami 15 μg od 2029 r. i 30 μg do końca 2028 r. (§ 2), a także z progami badań profilaktycznych.

02

Ołów we krwi pracownika: 30 μg do końca 2028 r., 15 μg od 2029 r.

Dopuszczalne stężenie w materiale biologicznym to według § 1 pkt 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych najwyższy dopuszczalny poziom czynnika lub jego metabolitu w odpowiednim materiale biologicznym, w szczególności we krwi i w moczu. Dla ołowiu wartość podaje się w mikrogramach na 100 ml krwi. Pracodawca uwzględnia ją w ocenie ryzyka zawodowego obok najwyższych dopuszczalnych stężeń w powietrzu (§ 3 ust. 1 pkt 4 i 5). Ponowną ocenę ryzyka przeprowadza się także na wniosek lekarza sprawującego profilaktyczną opiekę zdrowotną nad pracownikami, w szczególności w razie przekroczenia dopuszczalnej wartości ołowiu we krwi pracownika (§ 4 ust. 2).

Pracownik, u którego stężenie ołowiu przekracza dopuszczalną wartość w wyniku narażenia, do którego doszło przed 9 kwietnia 2026 r., ale jest niższe niż 70 μg (do końca 2028 r.) albo 30 μg (od 2029 r.), ma regularne badania profilaktyczne. Jeżeli lekarz stwierdzi u niego tendencję spadkową w kierunku wartości dopuszczalnej, można go dopuścić do dalszej pracy związanej z narażeniem na ołów (§ 2 ust. 2 rozporządzenia poz. 726 i § 13a ust. 2). Orzeczenie o braku przeciwwskazań albo o ich istnieniu wydaje lekarz (§ 2 ust. 5 rozporządzenia o badaniach), a pracodawca nie może dopuścić do pracy bez aktualnego orzeczenia (art. 229 § 4 KP).

Wartość dopuszczalna ołowiu we krwi w czasie (rozporządzenia Dz.U. 2026 poz. 694 i 726)

Wartość dopuszczalna ołowiu we krwi w czasie (rozporządzenia Dz.U. 2026 poz. 694 i 726)
OkresWartość dopuszczalna we krwiPrzepis
do 27 maja 2026 r.50 μg Pb/100 ml krwi§ 13 ust. 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych przed zmianą
od 28 maja 2026 r. do 31 grudnia 2028 r.30 μg Pb/100 ml krwi§ 13a rozporządzenia o czynnikach chemicznych (poz. 694), § 2 ust. 1 poz. 726
od 1 stycznia 2029 r.15 μg Pb/100 ml krwi§ 13 ust. 2 w brzmieniu poz. 694 i § 2 poz. 694, § 13a ust. 1 w brzmieniu poz. 726
kobiety w wieku rozrodczymzalecane nie więcej niż 4,5 μg Pb/100 ml krwi; badania profilaktyczne powyżej tej wartości§ 13 ust. 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych, § 13a ust. 4 rozporządzenia o badaniach lekarskich

Wartości w μg/100 ml krwi. Oba rozporządzenia podają te same liczby 30 i 15, ponieważ wdrażają tę samą dyrektywę (UE) 2024/869.

03

Kiedy badania profilaktyczne przy narażeniu na ołów

Badania profilaktyczne przeprowadza się, jeżeli narażenie na ołów w powietrzu jest większe niż 0,015 mg/m³, liczone jako średnia ważona w czasie 40 godzin tygodniowo, albo gdy pomiar wykazał u poszczególnych pracowników poziom ołowiu we krwi wyższy niż 9 μg Pb/100 ml krwi (§ 13a ust. 3 rozporządzenia o badaniach lekarskich). Badania obejmują też pracownice w wieku rozrodczym, u których stężenie ołowiu we krwi przekracza 4,5 μg Pb/100 ml krwi (ust. 4). Przy narażeniu na ołów i jego związki nieorganiczne obowiązkowy jest monitoring biologiczny z pomiarem ołowiu we krwi, przeprowadzany zgodnie z przepisami wydanymi na podstawie art. 229 § 8 KP, z zastosowaniem absorpcyjnej spektrometrii atomowej lub metody dającej równoważne wyniki (§ 13 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach chemicznych).

Najwyższe dopuszczalne stężenie ołowiu i jego związków nieorganicznych w powietrzu, w przeliczeniu na Pb, jako frakcja wdychalna, wynosi 0,03 mg/m³ (zał. nr 1 lp. 449 rozporządzenia o NDS w brzmieniu z Dz.U. 2026 poz. 447). Do 8 kwietnia 2026 r. obowiązywała wartość 0,05 mg/m³ (§ 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia poz. 447). Próg badań profilaktycznych 0,015 mg/m³ jest więc dwa razy niższy niż NDS. W kolumnie uwag ołów oznaczono jako nieprogową substancję reprotoksyczną.

Progi badań profilaktycznych i NDS ołowiu

Progi badań profilaktycznych i NDS ołowiu
WielkośćWartośćSkutekPrzepis
Ołów w powietrzu, średnia ważona w czasie 40 godzin tygodniowopowyżej 0,015 mg/m³badania profilaktyczne§ 13a ust. 3 rozporządzenia o badaniach lekarskich
Ołów we krwi pracownikapowyżej 9 μg Pb/100 ml krwibadania profilaktyczne§ 13a ust. 3
Ołów we krwi pracownicy w wieku rozrodczympowyżej 4,5 μg Pb/100 ml krwibadania profilaktyczne§ 13a ust. 4
NDS ołowiu i jego związków nieorganicznych w powietrzu, frakcja wdychalna0,03 mg/m³ od 9 kwietnia 2026 r. (wcześniej 0,05 mg/m³)najwyższe dopuszczalne stężeniezał. nr 1 lp. 449 i § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia poz. 447
04

Jak często badać pracownika narażonego na ołów

Częstotliwość i zakres badań okresowych podają wskazówki metodyczne, czyli załącznik nr 1 do rozporządzenia o badaniach lekarskich (§ 2 ust. 1). Dla ołowiu i jego związków (lp. 32) zakres to badanie lekarskie, morfologia krwi, badanie ogólne moczu, oznaczenie kreatyniny we krwi, ołowiu we krwi oraz co najmniej jednego z metabolitów: cynkoprotoporfiryny w erytrocytach lub kwasu deltaaminolewulinowego w moczu. Rozporządzenie poz. 726 zmienia tylko § 13a i nie zmieniło tej tabeli. Lekarz może wyznaczyć krótszy termin następnego badania, niż podają wskazówki, jeśli uzna to za niezbędne (§ 2 ust. 2). Terminy dla pracowników bez takiego narażenia zebrano w poradniku o ważności badań okresowych.

Dla porównania z limitem: 300 μg/l krwi to 30 μg/100 ml, a 200 μg/l to 20 μg/100 ml. Badanie profilaktyczne kończy się orzeczeniem lekarskim o braku przeciwwskazań albo o ich istnieniu, w warunkach pracy opisanych w skierowaniu (§ 2 ust. 5). Skierowanie wydaje pracodawca, a opis warunków pracy zawiera czynniki szkodliwe z wielkością narażenia oraz aktualne wyniki badań i pomiarów (§ 4 ust. 1 i 2 pkt 4). Okresowe badania odbywają się w miarę możliwości w godzinach pracy z zachowaniem wynagrodzenia (art. 229 § 3 KP), a ich koszt ponosi pracodawca (§ 6).

Częstotliwość badań przy narażeniu na ołów (załącznik nr 1 do rozporządzenia o badaniach lekarskich, lp. 32)

Częstotliwość badań przy narażeniu na ołów (załącznik nr 1 do rozporządzenia o badaniach lekarskich, lp. 32)
Grupa pracownikówBadaniaCzęstotliwość
Rozpoczynający pracę w narażeniu na ołówmorfologia krwi, ołów we krwi, cynkoprotoporfiryna w erytrocytach lub kwas deltaaminolewulinowy w moczuco 3 miesiące w pierwszym roku narażenia
Ołów we krwi 300–500 μg/l (1,45–2,42 μmol/l) u mężczyzn albo 200–300 μg/l (0,97–1,45 μmol/l) u kobietjak wyżejco 6 miesięcy
Ołów we krwi poniżej 300 μg/l (1,45 μmol/l) u mężczyzn albo poniżej 200 μg/l (0,97 μmol/l) u kobietjak wyżejco 12 miesięcy
Pozostałe badania (lekarskie, ogólne moczu, kreatynina)badanie lekarskie, badanie ogólne moczu, kreatynina we krwico 12 miesięcy

Tabela pochodzi z załącznika w brzmieniu tekstu jednolitego Dz.U. 2023 poz. 607. Lekarz może wyznaczyć krótszy termin następnego badania (§ 2 ust. 2).

05

Gdzie na budowie występuje narażenie na ołów

Przepisy nie wymieniają prac, przy których występuje ołów. Przykładami są skuwanie i szlifowanie starych powłok malarskich z ołowiem, cięcie i spawanie elementów stalowych z takimi powłokami, praca przy pokryciach i obróbkach z blachy ołowianej, wymiana starych instalacji z rur ołowianych oraz rozbiórki. Czy na stanowisku jest ołów, ustala się przez rozpoznanie i ocenę ryzyka. Nazwa zawodu tego nie rozstrzyga. Pracodawca ustala, czy w środowisku pracy występuje czynnik chemiczny stwarzający zagrożenie, i dokumentuje ocenę ryzyka (§ 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych).

Ocena ryzyka jest pisemna (§ 3 ust. 5), a pracodawca udostępnia ją lekarzowi sprawującemu profilaktyczną opiekę zdrowotną (ust. 6). Uwzględnia w niej rodzaj, poziom i czas trwania narażenia oraz karty charakterystyki (ust. 1 pkt 2–3). Gdy pomiary wykażą przekroczenie NDS, pracodawca niezwłocznie podejmuje działania zmierzające do zlikwidowania przekroczeń (§ 9). Metodę oceny opisuje poradnik ocena ryzyka zawodowego na budowie, a samą kartę stanowiska daje wzór oceny ryzyka zawodowego (DOCX, PDF).

06

Obowiązki pracodawcy i co robi lekarz

Pracodawca nie może dopuścić do pracy pracownika bez aktualnego orzeczenia lekarskiego stwierdzającego brak przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku w warunkach opisanych w skierowaniu (art. 229 § 4 KP). Gdy lekarz stwierdzi u pracownika objawy wskazujące na powstawanie choroby zawodowej, pracodawca jest obowiązany na podstawie orzeczenia przenieść go do innej pracy nienarażającej na czynnik, który wywołał objawy (art. 230 § 1 KP). Przy obniżeniu wynagrodzenia pracownikowi przysługuje dodatek wyrównawczy przez okres nieprzekraczający 6 miesięcy (§ 2). Wydawanie orzeczeń, odwołania i ich ważność opisuje poradnik orzeczenie lekarskie z medycyny pracy. Podejrzenie choroby zawodowej pracodawca zgłasza niezwłocznie inspektorowi sanitarnemu i okręgowemu inspektorowi pracy na wzorze zgłoszenia podejrzenia choroby zawodowej (DOCX, PDF).

Pracodawca odpowiada za własnych pracowników także wtedy, gdy na budowie pracuje kilka firm. Pracodawcy współpracują, wyznaczają koordynatora i informują się nawzajem o zagrożeniach (art. 208 § 1 KP), ale koordynator nie zwalnia nikogo z obowiązku zapewnienia BHP własnym ludziom (§ 2). Generalny wykonawca może więc przy robotach z ołowiem wymagać w umowie od podwykonawcy informacji o zagrożeniach i aktualnych orzeczeniach jego pracowników.

PRZYKŁAD ILUSTRACYJNY

Przykład: ekipa 6 osób skuwa starą farbę ze stalowych dźwigarów hali

Firma remontowa usuwa powłoki z dźwigarów hali z 1975 r. Próbki powłok wykazały ołów. Badanie krwi sześciu pracowników w kwietniu 2027 r. dało wyniki: 4 μg, 7 μg, 11 μg, 14 μg, 19 μg i 31 μg Pb/100 ml krwi.

  1. Wszyscy podlegają monitoringowi biologicznemu z pomiarem ołowiu we krwi, bo są narażeni na ołów (§ 13 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach chemicznych)
  2. Wyniki powyżej 9 μg (11, 14, 19 i 31) uruchamiają badania profilaktyczne (§ 13a ust. 3). Wyniki 4 μg i 7 μg są poniżej progu 9 μg, ale u pracownicy w wieku rozrodczym próg wynosi 4,5 μg (ust. 4), więc wynik 7 μg dla kobiety także oznaczałby badania
  3. Wynik 31 μg przekracza wartość dopuszczalną 30 μg obowiązującą do końca 2028 r. Ponowną ocenę ryzyka przeprowadza się wtedy także na wniosek lekarza (§ 4 ust. 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych)
  4. Wyniki 14 i 19 μg mieszczą się w limicie 30 μg, ale od 1 stycznia 2029 r. wynik 19 μg przekroczyłby 15 μg. Orzeczenie i termin następnego badania ustala lekarz
  5. Pracodawca nie dopuszcza do pracy nikogo bez aktualnego orzeczenia lekarskiego (art. 229 § 4 KP) i zapisuje wyniki monitoringu w dokumentacji oceny ryzyka
LISTA KONTROLNA

Lista kontrolna

  • Ustal, czy w powłokach, pokryciach i instalacjach do usunięcia występuje ołów, i zapisz to w ocenie ryzyka (§ 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych)
  • Opisz w ocenie ryzyka rodzaj, poziom i czas narażenia oraz uwzględnij NDS 0,03 mg/m³ (§ 3 ust. 1 pkt 3–4)
  • Udostępnij pisemną ocenę ryzyka lekarzowi sprawującemu profilaktyczną opiekę zdrowotną (§ 3 ust. 6)
  • Wpisz w skierowaniu czynnik szkodliwy, wielkość narażenia i aktualne wyniki pomiarów (§ 4 ust. 2 pkt 4 rozporządzenia o badaniach)
  • Zapewnij monitoring biologiczny z pomiarem ołowiu we krwi (§ 13 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach chemicznych)
  • Wyznacz terminy badań według załącznika nr 1 lp. 32: co 3 miesiące w pierwszym roku, potem co 6 albo 12 miesięcy
  • Zaznacz w kalendarzu 1 stycznia 2029 r. jako datę obniżenia limitu z 30 do 15 μg/100 ml
  • Oceń osobno stanowiska kobiet w wieku rozrodczym (próg 4,5 μg/100 ml)
  • Uzyskaj od podwykonawców informacje o zagrożeniach i badaniach ich pracowników przy wspólnych robotach (art. 208 KP)
SPROSTOWANIA

Częste błędne informacje (stan na 3 listopada 2026)

  1. Błędne twierdzenie: Od 2026 r. dopuszczalne stężenie ołowiu we krwi pracownika wynosi 15 μg.

    Stan prawny: Do 31 grudnia 2028 r. wartość dopuszczalna wynosi 30 μg Pb/100 ml krwi. Wartość 15 μg obowiązuje od 1 stycznia 2029 r. Do 27 maja 2026 r. wartość wynosiła 50 μg.

    Podstawa: § 13 ust. 2 i § 13a oraz § 2 rozporządzenia Dz.U. 2026 poz. 694, § 13a ust. 1 i § 2 ust. 1 rozporządzenia Dz.U. 2026 poz. 726

  2. Błędne twierdzenie: Rozporządzenie o ołowiu z czerwca 2026 r. zmieniło też NDS ołowiu w powietrzu.

    Stan prawny: NDS ołowiu w powietrzu zmieniło odrębne rozporządzenie MRPiPS z 26 marca 2026 r. (Dz.U. 2026 poz. 447): od 9 kwietnia 2026 r. wynosi 0,03 mg/m³ jako frakcja wdychalna, wcześniej 0,05 mg/m³. Rozporządzenie Ministra Zdrowia poz. 726 dotyczy badań lekarskich.

    Podstawa: zał. nr 1 lp. 449 i § 2 ust. 1 pkt 3 rozporządzenia Dz.U. 2026 poz. 447, § 13a rozporządzenia Dz.U. 2026 poz. 726

  3. Błędne twierdzenie: Badania krwi na ołów robi się tylko wtedy, gdy ołów w powietrzu przekracza NDS.

    Stan prawny: Monitoring biologiczny ołowiu we krwi jest obowiązkowy przy każdym narażeniu. Badania profilaktyczne zaczynają się już przy ołowiu w powietrzu powyżej 0,015 mg/m³, czyli połowie NDS, albo przy wyniku we krwi powyżej 9 μg/100 ml.

    Podstawa: § 13 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach chemicznych (t.j. Dz.U. 2025 poz. 836), § 13a ust. 3 rozporządzenia Dz.U. 2026 poz. 726

PYTANIA

Najczęstsze pytania: Badania i szkolenia

Odpowiedzi odnoszą się do organizacji procesu. Zakres prawny i dokumentowy należy potwierdzić dla konkretnej firmy oraz budowy.

01

Jaki jest limit ołowiu we krwi pracownika od 2029 roku?

Od 1 stycznia 2029 r. wartość dopuszczalnego stężenia ołowiu w materiale biologicznym wynosi 15 μg Pb/100 ml krwi (§ 13 ust. 2 rozporządzenia o czynnikach chemicznych w brzmieniu Dz.U. 2026 poz. 694 oraz § 13a ust. 1 rozporządzenia o badaniach lekarskich w brzmieniu poz. 726). Do 31 grudnia 2028 r. wartość wynosi 30 μg Pb/100 ml krwi.

02

Czy limit 15 μg ołowiu we krwi obowiązuje już teraz?

Nie. Przepisy obowiązują od maja i czerwca 2026 r., ale wartość 15 μg stosuje się od 1 stycznia 2029 r. (§ 2 rozporządzenia poz. 694). Do końca 2028 r. obowiązuje 30 μg Pb/100 ml krwi. Do 27 maja 2026 r. było to 50 μg.

03

Kiedy trzeba badać ołów we krwi pracownika?

Przy każdym narażeniu na ołów i jego związki nieorganiczne obowiązkowy jest monitoring biologiczny z pomiarem ołowiu we krwi (§ 13 ust. 1 rozporządzenia o czynnikach chemicznych). Badania profilaktyczne przeprowadza się przy stężeniu ołowiu w powietrzu powyżej 0,015 mg/m³ albo wyniku we krwi powyżej 9 μg Pb/100 ml (§ 13a ust. 3 rozporządzenia o badaniach lekarskich).

04

Jak często badać pracownika narażonego na ołów?

Przy rozpoczęciu pracy w narażeniu co 3 miesiące przez pierwszy rok. Potem co 6 miesięcy przy ołowiu we krwi 300–500 μg/l u mężczyzn i 200–300 μg/l u kobiet, a co 12 miesięcy poniżej tych wartości (załącznik nr 1 lp. 32 rozporządzenia o badaniach lekarskich). Lekarz może wyznaczyć krótszy termin.

05

Czy dla kobiet obowiązuje niższy limit ołowiu we krwi?

Zaleca się, aby stężenie ołowiu u kobiet w wieku rozrodczym nie przekraczało 4,5 μg Pb/100 ml krwi (§ 13 ust. 3 rozporządzenia o czynnikach chemicznych). Badania profilaktyczne przeprowadza się, gdy u pracownicy w wieku rozrodczym wynik przekracza tę wartość (§ 13a ust. 4 rozporządzenia o badaniach).

06

Co zmienia Dz.U. 2026 poz. 694, a co poz. 726?

Poz. 694 zmienia rozporządzenie o czynnikach chemicznych: obniża wartość dopuszczalną z 50 do 15 μg od 2029 r., ustala 30 μg do końca 2028 r. i dodaje zalecenie 4,5 μg dla kobiet. Poz. 726 zmienia rozporządzenie o badaniach lekarskich: dodaje § 13a z tymi limitami, regularnymi badaniami przy przekroczeniach sprzed 9 kwietnia 2026 r. i progami badań profilaktycznych.

Sprawdź ten proces na jednej budowie.

Bezpłatny pilotaż obejmuje jedną budowę i uzgodnione firmy, osoby oraz dokumenty. Na stronie pilotażu opisujemy jego zakres i przebieg, a rozmowę umawiasz dopiero wtedy, gdy zakres pasuje.

Sprawdź bezpłatny pilotaż Zobacz publiczne demo
KontaktRozmowa o procesie i pilotażu

Bezpłatna rozmowa zaczyna się od tego, jak dziś sprawdzacie dokumenty i planowaną ekipę.

Porozmawiajmy o jednym konkretnym procesie na budowie.

Jeśli Atestero pasuje do procesu, bezpłatny pilotaż obejmie jedną budowę i uzgodniony zakres. Bez przesyłania prawdziwych dokumentów do publicznego demo.

Opowiedz nam o procesieKrótki formularz bez załączników. Odpowiadamy bezpośrednio, bez automatycznej kwalifikacji.