Środki ochrony indywidualnej i odzież robocza na budowie: obowiązki i kontrola

Kto odpowiada za ŚOI i odzież roboczą pracownika?

Za wyposażenie pracownika odpowiada jego pracodawca. Art. 237⁶ § 1 KP obliguje go do nieodpłatnego dostarczenia środków ochrony indywidualnej zabezpieczających przed niebezpiecznymi i szkodliwymi czynnikami w środowisku pracy oraz do poinformowania pracownika, jak z nich korzystać. Odzież i obuwie robocze spełniające wymagania Polskich Norm pracodawca dostarcza nieodpłatnie, gdy odzież własna może ulec zniszczeniu lub znacznemu zabrudzeniu albo wymagają tego względy technologiczne, sanitarne lub BHP (art. 237⁷ § 1).

Pracodawca ustala, jakie ŚOI oraz jaka odzież i obuwie są niezbędne na poszczególnych stanowiskach, i określa przewidywane okresy użytkowania odzieży i obuwia (art. 237⁸ § 1). Rodzaje ŚOI konsultuje z pracownikami lub ich przedstawicielami (art. 237¹¹a § 1 pkt 4). Sprzęt pozostaje własnością pracodawcy (art. 237⁸ § 2). Nie może on dopuścić pracownika do pracy bez ŚOI, odzieży i obuwia przewidzianych na stanowisku (art. 237⁹ § 1), a także zapewnia ich właściwości ochronne oraz pranie, konserwację i naprawę (§ 2).

Czy generalny wykonawca też odpowiada za ŚOI podwykonawcy?

Generalny wykonawca nie wydaje ŚOI cudzym pracownikom, ale ustala i egzekwuje zasady na swoim terenie. Art. 237⁶-237⁹ KP nakładają obowiązki na pracodawcę wobec jego pracowników. Gdy na jednym miejscu pracują pracownicy różnych pracodawców, pracodawcy mają współpracować, wyznaczyć koordynatora i wzajemnie informować się o działaniach zapobiegających zagrożeniom (art. 208 § 1). Koordynator nie zwalnia poszczególnych pracodawców z zapewnienia BHP własnym pracownikom (art. 208 § 2), a pracodawca, na którego terenie pracują obcy pracownicy, dostarcza ich pracodawcom informacje o zagrożeniach (art. 208 § 3).

Rozporządzenie w sprawie BHP podczas robót budowlanych stanowi, że stosowanie niezbędnych środków ochrony indywidualnej obowiązuje wszystkie osoby przebywające na terenie budowy (§ 4 ust. 2). Dotyczy to więc także gości, inspektorów i dostawców. Plan BIOZ zawiera informację o konieczności stosowania ŚOI przy instruktażu przed robotami szczególnie niebezpiecznymi (§ 3 ust. 3 pkt 6 lit. b rozporządzenia w sprawie BIOZ). Dla samozatrudnionych zakres ustalają umowa i regulamin budowy, z uwzględnieniem art. 304 KP. Podział ról opisuje poradnik o obowiązkach generalnego wykonawcy w zakresie BHP.

Jakie ŚOI są typowe na budowie i skąd wiadomo, które wybrać?

Dobór wynika z zagrożeń z oceny ryzyka, a nie z mody na budowie. Załącznik nr 2 do rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP nakazuje dobierać ŚOI, gdy nie można uniknąć zagrożeń lub wystarczająco ograniczyć ryzyka organizacją pracy albo środkami ochrony zbiorowej, odpowiednio do zagrożeń z oceny ryzyka, z uwzględnieniem warunków miejsca pracy, ergonomii i stanu zdrowia pracownika (§ 1). Przy ustalaniu ŚOI pracodawca uwzględnia wskazania z tabel nr 1-3 tego załącznika (§ 6). Tabele są przykładowe, a katalog zagrożeń nie jest zamknięty. Zasady oceny ryzyka opisuje artykuł o ocenie ryzyka zawodowego na budowie.

Przepisy szczegółowe też nakazują konkretny sprzęt. Przy pracach na słupach, masztach, kominach i konstrukcjach budowlanych bez stropów, przy ustawianiu lub rozbiórce rusztowań oraz na drabinach i klamrach powyżej 2 m pracodawca zapewnia stosowanie sprzętu chroniącego przed upadkiem, na przykład szelek bezpieczeństwa z linką, oraz hełmów ochronnych (§ 110 ust. 1 pkt 2 i 3 rozporządzenia o ogólnych przepisach BHP). Szelki są dopuszczalne wtedy, gdy nie ma możliwości zastosowania środków ochrony zbiorowej (§ 6 ust. 2 rozporządzenia o BHP przy robotach budowlanych). Tabela poniżej zestawia typowe zagrożenia z przykładami z załącznika nr 2.

Co oznacza certyfikacja i oznakowanie CE na ŚOI?

Pracodawca może dostarczyć tylko ŚOI spełniające wymagania oceny zgodności określone w odrębnych przepisach (art. 237⁶ § 3 KP). Dla ŚOI są to wymagania rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/425. Producent umieszcza na sprzęcie oznakowanie CE w sposób widoczny, czytelny i trwały oraz sporządza deklarację zgodności UE. Rozporządzenie dzieli ŚOI na trzy kategorie według ryzyka, od minimalnego po zagrożenia poważne, mogące prowadzić do śmierci lub nieodwracalnych uszkodzeń. Dostarczenie pracownikowi ŚOI niespełniającego wymagań oceny zgodności jest wykroczeniem (art. 283 § 2 pkt 4 KP, kara grzywny od 2000 zł do 60 000 zł).

Odzież i obuwie robocze w rozumieniu art. 237⁷ nie przechodzą tej ścieżki. Mają spełniać wymagania Polskich Norm (art. 237⁷ § 1), a zwykła odzież robocza, niezaprojektowana specjalnie dla ochrony zdrowia i bezpieczeństwa, nie jest ŚOI (§ 2 pkt 9 rozporządzenia o ogólnych przepisach BHP). Sprzęt chroniący, jak obuwie z noskiem ochronnym czy odzież sygnalizująca obecność użytkownika, załącznik nr 2 wymienia wśród ŚOI. Przed zakupem ŚOI pracodawca ocenia, czy dany sprzęt spełnia wymagania: analizuje zagrożenia, określa cechy, jakie ŚOI musi mieć, i porównuje je z ofertą rynkową (zał. 2 § 5 ust. 1), a ocenę powtarza przy zmianie któregokolwiek jej elementu. Instrukcje bhp na stanowiskach, na których używa się ŚOI, mają w sposób zrozumiały dla pracowników określać sposoby używania, kontroli i konserwacji tych środków (zał. 2 § 4 ust. 1), co ma znaczenie przy ekipach mieszanych językowo. Pytania o przeciwwskazania zdrowotne do noszenia danego sprzętu kieruje się do lekarza medycyny pracy.

Co sprawdzić u pracownika wchodzącego na budowę?

Kontrola przy bramie sprowadza się do pytania, czy pracownik ma komplet przewidziany na jego stanowisku i czy jest on sprawny. Wymagania zależą od prac, które ma wykonywać, więc punktem odniesienia jest regulamin budowy, plan BIOZ i ocena ryzyka pracodawcy. Sprawdza się to, co widać, oraz to, co pracownik potrafi potwierdzić. Ta kontrola uzupełnia sprawdzenie dokumentów opisane w poradniku jak sprawdzić pracowników przed wejściem na budowę.

Pracownik może używać własnej odzieży i obuwia roboczego tylko na stanowiskach, na których pracodawca na to pozwolił, za zgodą pracownika i z ekwiwalentem pieniężnym (art. 237⁷ § 2 i 4). Nie dotyczy to stanowisk z bezpośrednią obsługą maszyn ani prac silnie brudzących (§ 3). Dla ŚOI takiego wyjątku przepisy nie przewidują, więc prywatny hełm czy szelki kupione przez pracownika nie zastępują sprzętu, który ma wydać pracodawca. Poniższa lista pomaga uporządkować kontrolę.

• komplet ŚOI i odzieży przewidziany na stanowisku jest wydany przez pracodawcę, a nie kupiony prywatnie
• sprzęt ma oznakowanie CE (art. 237⁶ § 3), nie jest sam źródłem zagrożenia i jest dopasowany do użytkownika (zał. 2 § 3 ust. 1)
• ŚOI są wymieniane wg wskazań producenta albo po utracie właściwości ochronnych (zał. 2 § 3 ust. 3)
• pracownik wie, jak używać sprzętu: został poinformowany (art. 237⁶ § 1) i przeszedł instruktaż
• przy pracy na wysokości widać sprzęt chroniący przed upadkiem, a nie tylko hełm
• odzież ostrzegawcza jest założona tam, gdzie pracuje się przy ruchu pojazdów i maszyn

Czy trzeba prowadzić ewidencję wydanych ŚOI?

Kodeks pracy nie wymaga wprost karty wydania ŚOI ani tabeli norm przydziału. Wymaga natomiast, aby pracodawca ustalił rodzaje ŚOI i odzieży oraz okresy użytkowania odzieży i obuwia (art. 237⁸ § 1) i skonsultował rodzaje ŚOI z pracownikami (art. 237¹¹a § 1 pkt 4). Załącznik nr 2 mówi też, że stan ŚOI jest okresowo sprawdzany i dokumentowany (§ 3 ust. 3). Stąd w praktyce powstaje tabela przydziału oraz osobista karta wydania z datami i podpisem.

Takie zapisy nie są jedynym możliwym sposobem, ale są najprostszym dowodem, że pracodawca wykonał obowiązki z art. 237⁶ i 237⁹ KP. Przy kontroli ułatwiają one pokazanie, co kto dostał i kiedy. Ewidencja ŚOI nie zastępuje dokumentów osoby, takich jak orzeczenie lekarskie i zaświadczenie ze szkolenia. Te terminy opisuje poradnik o ważności dokumentów pracownika budowlanego. W Atestero potwierdzenie wydania ŚOI można ująć jako wymaganie wobec ekipy, a decyzję o dopuszczeniu nadal podejmuje uprawniona osoba.