Prace szczególnie niebezpieczne na budowie: wykaz, nadzór, szkolenia i pozwolenia

Co to są prace szczególnie niebezpieczne?

To prace opisane w rozdziale 6 rozporządzenia w sprawie ogólnych przepisów BHP, prace określone jako szczególnie niebezpieczne w innych przepisach BHP lub w instrukcjach eksploatacji urządzeń i instalacji, a także inne prace o zwiększonym zagrożeniu lub w utrudnionych warunkach, które pracodawca uzna za szczególnie niebezpieczne (§ 80 ust. 1). Katalog jest otwarty, więc żadna pojedyncza lista z przepisów go nie wyczerpuje.

Rozdział 6 wymienia wprost cztery grupy: roboty budowlane, rozbiórkowe, remontowe i montażowe prowadzone bez wstrzymania ruchu zakładu pracy (§ 82-84), prace w zbiornikach, kanałach, studzienkach i innych przestrzeniach zamkniętych (§ 85-90), prace przy użyciu materiałów niebezpiecznych (§ 91-104) oraz prace na wysokości (§ 105-110). Kodeks pracy takiej listy nie zawiera: upoważnia ministrów do wydania przepisów BHP (art. 237¹⁵ KP), a definicję daje rozporządzenie. Wymagania dla pracy na wysokości opisuje poradnik uprawnienia wysokościowe i praca na wysokości.

Wykaz prac szczególnie niebezpiecznych: kto go ustala i co w nim wpisać?

Wykaz ustala i aktualizuje pracodawca (§ 80 ust. 2 ogólnych przepisów BHP). Nie robi tego PIP ani generalny wykonawca za podwykonawcę: każdy pracodawca ma własny wykaz dla prac swoich pracowników, a przy koordynacji na budowie zestawia się wykazy wszystkich firm.

Wykaz dla firmy budowlanej wychodzi od rozdziału 6 i od robót, które plan BIOZ musi uwzględniać. Rozporządzenie o planie BIOZ podaje konkretne progi, np. wykopy o ścianach pionowych bez rozparcia głębsze niż 1,5 m i wykopy o bezpiecznym nachyleniu ścian głębsze niż 3,0 m, roboty z ryzykiem upadku z wysokości ponad 5,0 m czy rozbiórki obiektów wyższych niż 8 m (§ 6 pkt 1 rozporządzenia z 23 czerwca 2003 r.). Te progi nie zawężają definicji z § 80, bo praca na wysokości zaczyna się od 1,0 m, ale pomagają uporządkować wykaz. Przykładowy zestaw pokazuje tabela, a plan opisuje poradnik informacja BIOZ i plan BIOZ na budowie.

Jakie obowiązki ma pracodawca przy pracach szczególnie niebezpiecznych?

Pracodawca określa szczegółowe wymagania BHP dla takich prac i w szczególności zapewnia bezpośredni nadzór wyznaczonych osób, odpowiednie środki zabezpieczające oraz instruktaż obejmujący imienny podział pracy, kolejność wykonywania zadań i wymagania BHP przy poszczególnych czynnościach (§ 81 ust. 1 ogólnych przepisów BHP w brzmieniu z 2007 r.). Zapewnia też, by do miejsca takich prac miały dostęp tylko osoby upoważnione i odpowiednio poinstruowane (§ 81 ust. 2).

Na budowie bezpośredni nadzór nad BHP na stanowiskach pracy sprawują kierownik robót i mistrz budowlany, stosownie do zakresu obowiązków (§ 5 rozporządzenia z 6 lutego 2003 r.). Instruktaż z imiennym podziałem pracy to dokument, o który pyta kontrola: kto, co, w jakiej kolejności i jakimi środkami. Najprościej oprzeć go na instrukcji bezpiecznego wykonywania robót, którą wykonawca opracowuje przed rozpoczęciem robót i z którą zaznajamia pracowników (§ 2 rozporządzenia z 2003 r.); układ instrukcji podaje wzór IBWR (DOCX, PDF). Powiązanie z oceną ryzyka opisuje poradnik ocena ryzyka zawodowego na budowie.

Kiedy potrzebne jest pisemne pozwolenie albo polecenie?

Ogólne przepisy BHP nie wymagają pisemnego pozwolenia dla każdej pracy szczególnie niebezpiecznej. Wymagają go przy pracy w zbiornikach i innych przestrzeniach zamkniętych (§ 86 ust. 1) oraz przy spawaniu w ramach robót prowadzonych bez wstrzymania ruchu zakładu (§ 84 ust. 1). Przed takimi robotami pracodawca, u którego są prowadzone, i osoba kierująca robotami podpisują protokół z warunkami BHP i podziałem obowiązków (§ 83 ust. 1).

Inne przepisy dodają własne przypadki. Prace wózkiem jezdniowym stwarzające szczególne zagrożenie związane z warunkami w miejscu transportu operator wykonuje na podstawie pisemnego polecenia organizatora pracy, uzgodnionego z właścicielem lub użytkownikiem terenu (§ 6 ust. 1 rozporządzenia o wózkach jezdniowych). Przy pracy w zbiorniku przepis wymaga też stałego nadzoru i asekuracji co najmniej przez jedną osobę z zewnątrz (§ 86 ust. 2, § 89 ust. 1). Poza tymi przypadkami system pozwoleń na pracę jest decyzją organizacyjną pracodawcy lub generalnego wykonawcy: ułatwia koordynację wielu firm, ale nie zastępuje nadzoru i instruktażu z § 81.

Szkolenie BHP przy pracach szczególnie niebezpiecznych: co ile?

Co najmniej raz w roku. Szkolenie okresowe pracowników na stanowiskach robotniczych odbywa się w formie instruktażu nie rzadziej niż raz na 3 lata, a na stanowiskach, na których wykonuje się prace szczególnie niebezpieczne, nie rzadziej niż raz w roku (§ 15 ust. 1 rozporządzenia w sprawie szkolenia BHP).

Pierwsze szkolenie okresowe pracownika robotniczego przeprowadza się w ciągu 12 miesięcy od rozpoczęcia pracy na stanowisku (§ 15 ust. 4), a częstotliwość i czas trwania szkoleń dla konkretnych stanowisk pracodawca ustala po konsultacji z pracownikami lub ich przedstawicielami (§ 15 ust. 3). Osoby kierujące pracownikami, w tym kierownicy, mistrzowie i brygadziści, szkolą się nie rzadziej niż raz na 5 lat (§ 14 ust. 2 pkt 1 i § 15 ust. 2). Datę następnego szkolenia przeliczysz w kalkulatorze ważności dokumentów, a pełne zasady opisuje poradnik szkolenie BHP co ile lat.

Roboty szczególnie niebezpieczne w planie BIOZ

Plan BIOZ sporządza się, gdy na budowie będzie wykonywany co najmniej jeden z 10 rodzajów robót z art. 21a ust. 2 Prawa budowlanego, np. z ryzykiem przysypania ziemią lub upadku z wysokości, w pobliżu linii wysokiego napięcia, w studniach i tunelach czy przy montażu ciężkich prefabrykatów, albo gdy roboty potrwają ponad 30 dni roboczych przy co najmniej 20 pracownikach lub przekroczą 500 osobodni (art. 21a ust. 1a).

W części opisowej planu podaje się informację o sposobie prowadzenia instruktażu pracowników przed przystąpieniem do realizacji robót szczególnie niebezpiecznych, w tym zasady postępowania w razie zagrożenia, konieczność stosowania środków ochrony indywidualnej i zasady bezpośredniego nadzoru wyznaczonych osób (§ 3 ust. 3 pkt 6 rozporządzenia z 23 czerwca 2003 r.). Plan nie zastępuje wykazów pracodawców, ale je spina: generalny wykonawca widzi w nim, które roboty podwykonawców wymagają instruktażu i nadzoru. Układ planu podaje wzór planu BIOZ (DOCX, PDF).

Kilku pracodawców na jednej budowie: kto koordynuje?

Gdy w jednym miejscu pracują pracownicy różnych pracodawców, pracodawcy ci współpracują, wyznaczają koordynatora sprawującego nadzór nad BHP wszystkich pracowników, ustalają zasady współdziałania na wypadek zagrożeń i informują się wzajemnie o działaniach zapobiegawczych (art. 208 § 1 KP). Wyznaczenie koordynatora nie zwalnia żadnego z nich z obowiązków wobec własnych pracowników (art. 208 § 2).

Dla prac szczególnie niebezpiecznych oznacza to, że generalny wykonawca nie przejmuje wykazu, nadzoru ani szkoleń podwykonawcy, ale powinien wiedzieć, kiedy i gdzie takie prace się odbywają, i nie dopuszczać do kolizji, np. spawania nad ludźmi pracującymi w wykopie. Zakres koordynacji opisują poradniki koordynator BHP na budowie i obowiązki generalnego wykonawcy w zakresie BHP podwykonawców.

W Atestero prace szczególnie niebezpieczne można odwzorować jako rodzaje pracy z wymaganiem rocznego szkolenia okresowego i orzeczenia obejmującego dane zagrożenie. System pokaże pracowników, którym termin minął, ale nie prowadzi wykazu za pracodawcę i nie wydaje pozwoleń na pracę.