Reforma PIP 2026 a umowy B2B i zlecenia na budowie: kiedy PIP stwierdzi stosunek pracy

Co zmieniła reforma PIP od 8 lipca 2026 r.?

Ustawa z 11 marca 2026 r. o zmianie ustawy o Państwowej Inspekcji Pracy (Dz.U. 2026 poz. 473), obowiązująca od 8 lipca 2026 r., dała inspekcji prawo do stwierdzania stosunku pracy decyzją (art. 11 ust. 1 pkt 7a), wprowadziła polecenie usunięcia naruszeń przy umowach cywilnoprawnych (art. 11 ust. 2), interpretacje indywidualne GIP (art. 14b), kontrolę zdalną (art. 26 ust. 5) i wyższe kary: grzywnę 2000–60 000 zł oraz mandat do 5000 zł.

Wcześniej inspektor, który uznał umowę zlecenia za ukryty etat, mógł wnieść powództwo do sądu pracy. Ta możliwość zostaje, zwłaszcza gdy trzeba ustalić stosunek pracy za okres wcześniejszy niż ten, który obejmie decyzja (art. 33a ust. 3 i 6). Nowy jest tryb administracyjny, szybszy i zależny od reakcji firmy na polecenie inspektora. Kontrolą w zakresie BHP, legalności zatrudnienia i umów cywilnoprawnych objęci są także przedsiębiorcy niebędący pracodawcami, na rzecz których praca jest lub była świadczona w roku przed kontrolą (art. 13 pkt 1). Pełny przegląd zmian na 2026 r. zawiera kalendarz nowych przepisów BHP na budowie.

Jak wygląda procedura: polecenie, decyzja, odwołanie?

Procedura ma stałą kolejność. Inspektor w trakcie kontroli umożliwia stronom umowy zajęcie stanowiska, a potem wydaje na piśmie polecenie usunięcia naruszeń z terminem, który pozwala ocenić wykonanie jeszcze w trakcie kontroli (art. 11 ust. 2 i art. 34 ust. 1c). Decyzję o stwierdzeniu stosunku pracy okręgowy inspektor pracy może wydać dopiero wtedy, gdy firma nie wykona polecenia usunięcia naruszenia polegającego na niezawarciu umowy o pracę (art. 11 ust. 1 pkt 7a i ust. 2 pkt 2). Zamiast decyzji może wnieść do sądu pracy powództwo o ustalenie istnienia stosunku pracy (art. 33a ust. 3).

Decyzja wskazuje strony, rodzaj umowy o pracę, datę jej zawarcia, rodzaj i miejsce pracy, wymiar czasu i wynagrodzenie (art. 34 ust. 2b). Gdy dowody tego nie rozstrzygają, przyjmuje się umowę na czas nieokreślony, siedzibę pracodawcy jako miejsce pracy, pełny etat i minimalne wynagrodzenie (ust. 2e). Datą zawarcia umowy jest data wydania decyzji (ust. 2f). Jeżeli między rozpoczęciem kontroli a upływem terminu na odwołanie albo uprawomocnieniem się wyroku umowa cywilnoprawna wygaśnie, firma ją rozwiąże albo wypowie lub z własnej inicjatywy zakończy współpracę, datą zawarcia umowy jest data rozpoczęcia kontroli (ust. 2g). Decyzja od dnia wydania wywołuje skutki w prawie pracy, podatkach i ubezpieczeniach społecznych (ust. 2j), a wykonalna staje się po upływie terminu na odwołanie, z prawomocnym wyrokiem albo po nadaniu jej rygoru natychmiastowej wykonalności (ust. 2k).

Odwołanie od decyzji wnosi się na piśmie za pośrednictwem okręgowego inspektora pracy w ciągu miesiąca od doręczenia (art. 477⁷b § 1 KPC), a sprawę rozpoznaje sąd rejonowy właściwy dla miejsca pracy ustalonego w decyzji (art. 461 § 1¹ i § 2³ KPC). W odwołaniu trzeba od razu powołać wszystkie twierdzenia i dowody (§ 3). Decyzja nie może być podstawą niekorzystnego traktowania pracownika, w szczególności wypowiedzenia (art. 34 ust. 2l ustawy o PIP), a naruszenie tego zakazu jest wykroczeniem (art. 281 § 1 pkt 1b KP). Przebieg samej kontroli opisuje poradnik o kontroli PIP na budowie.

Kiedy umowa B2B na budowie ma cechy umowy o pracę?

Umowa ma cechy stosunku pracy, gdy osoba wykonuje pracę określonego rodzaju na rzecz firmy, pod jej kierownictwem, w miejscu i czasie przez nią wyznaczonym, za wynagrodzeniem (art. 22 § 1 KP). Nazwa umowy nie ma znaczenia (§ 1¹), a zastąpienie umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu takich warunków jest niedopuszczalne (§ 1²).

Na budowie miejsce pracy zawsze wyznacza projekt, więc samo to nie przesądza sprawy. Inspektor patrzy na całość: kto wydaje polecenia i rozlicza czas, czy osoba sama organizuje pracę i odpowiada za wynik, czy może wysłać zastępcę, czy ma innych zleceniodawców, czyim sprzętem pracuje. Rozstrzygają fakty, nie treść faktury. Tabela poniżej zestawia typowe sytuacje z budowy z elementami art. 22 § 1 KP i nie zastępuje oceny prawnika.

Kogo dotyczy decyzja na budowie: podwykonawcę czy generalnego wykonawcę?

Decyzja dotyczy stron stosunku prawnego: firmy, która zawarła umowę cywilnoprawną albo na rzecz której osoba faktycznie pracuje, oraz tej osoby (art. 33a ust. 2 ustawy o PIP). Na budowie to zwykle podwykonawca i jego brygada na B2B. Generalny wykonawca jest stroną wtedy, gdy sam zawiera umowy z samozatrudnionymi albo gdy ludzie pracują faktycznie na jego rzecz i pod jego kierownictwem.

Generalny wykonawca może być jednak kontrolowany jako przedsiębiorca, na rzecz którego świadczona jest praca (art. 13 pkt 1), i odpowiada za warunki BHP na wspólnym terenie budowy w ramach współpracy pracodawców (art. 208 KP). Osobom na umowach cywilnoprawnych i prowadzącym działalność w miejscu wyznaczonym przez pracodawcę ten pracodawca zapewnia bezpieczne warunki pracy (art. 304 § 1 KP), a do jednoosobowych firm stosuje się obowiązek współpracy z art. 208 § 1 (art. 304³ KP). Jakie badania i szkolenia dotyczą tych osób, opisuje poradnik o badaniach i szkoleniu BHP zleceniobiorcy i B2B na budowie.

Przy cudzoziemcach ustawa zmieniła też przepisy o zezwoleniach na pracę i oświadczeniach. Gdy firma zawrze z cudzoziemcem umowę o pracę zamiast umowy cywilnoprawnej albo decyzja PIP stwierdzi stosunek pracy, nie trzeba zmieniać ani wydawać nowego zezwolenia na pracę (art. 33 ust. 2 pkt 3 ustawy z 20 marca 2025 r.) ani wpisywać nowego oświadczenia o powierzeniu pracy (art. 69 pkt 5). Sprawy cudzoziemców warto omówić z doradcą, a dokumenty opisuje poradnik cudzoziemiec na budowie.

Abolicja do 8 lipca 2027 r.: dobrowolne zawarcie umowy o pracę

Firma, która przed 8 lipca 2026 r. zawarła umowę cywilnoprawną z osobą pracującą w warunkach etatu, i w ciągu 12 miesięcy od tej daty dobrowolnie zawrze z nią umowę o pracę, nie odpowiada za wykroczenie z art. 281 § 1 pkt 1 KP, czyli za zawarcie umowy cywilnoprawnej zamiast umowy o pracę (art. 16 ustawy z 11 marca 2026 r.). Termin mija 8 lipca 2027 r.

Przepis wyłącza tylko odpowiedzialność za to wykroczenie i nie rozstrzyga innych skutków, np. podatkowych lub składkowych. Do umów zawartych przed 8 lipca 2026 r. i trwających w tym dniu stosuje się nowe przepisy ustawy o PIP (art. 14 ustawy zmieniającej), więc stare umowy też mogą być przedmiotem polecenia i decyzji.

Interpretacja indywidualna GIP: jak zapytać przed kontrolą?

Firma może zapytać Głównego Inspektora Pracy, czy opisany stosunek prawny jest stosunkiem pracy. Wniosek zawiera opis stanu faktycznego, przepisy, własne stanowisko i dowód opłaty 40 zł za każdy odrębny stan faktyczny, a interpretację wydaje się w ciągu 30 dni od otrzymania kompletnego wniosku (art. 14b ust. 2, 4, 6 i 10 ustawy o PIP).

Interpretacja wiąże organy PIP (art. 14b ust. 17), a firma, która się do niej zastosowała, nie może być w tym zakresie obciążona sankcjami ani karami (ust. 16). Nie chroni jednak, jeżeli inspektor ustali w kontroli inne fakty niż opisane we wniosku (ust. 5), i nie wydaje się jej w sprawach, które już są przedmiotem postępowania PIP lub ZUS (ust. 1). Interpretacja ma formę decyzji, od której przysługuje odwołanie do sądu (ust. 8), z opłatą stałą 200 zł (art. 36a ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych). Dla brygady na budowie sensowne jest zapytanie o typowy model współpracy, opisany zgodnie z tym, jak praca wygląda naprawdę.

Co zrobić na budowie przed kontrolą?

Przed kontrolą generalny wykonawca i podwykonawca powinni wiedzieć, kto na budowie pracuje na jakiej podstawie, kto kieruje jego pracą i czy model współpracy z osobami na B2B odpowiada temu, co dzieje się na placu. Umowa, faktury i ewidencja obecności powinny opisywać ten sam stan. Obecność osób z różnych firm można prowadzić na wzorze listy obecności na budowie (XLSX, PDF).

Zakres dokumentów, o które może poprosić inspektor, opisuje poradnik o kontroli PIP na budowie, a skład ekip zbiera się w wzorze wykazu pracowników podwykonawcy (XLSX). Kary za uchybienia BHP, które inspektor może stwierdzić przy tej samej wizycie, opisuje poradnik o karach za dopuszczenie do pracy bez badań i szkolenia BHP. Pozostałe obszary kontroli firm opisuje poradnik jak kontrolować podwykonawców na budowie. Atestero nie ocenia umów: pokazuje dokumenty BHP i gotowość osób zgłoszonych przez firmy, niezależnie od podstawy ich pracy.

• wykaz osób na budowie z firmą i podstawą pracy (umowa o pracę, zlecenie, B2B)
• dla osób na B2B: kto wyznacza godziny, wydaje polecenia i rozlicza pracę
• zapisy umowy podwykonawczej o obowiązkach BHP wobec osób niebędących pracownikami
• decyzja o ewentualnym zawarciu umów o pracę przed 8 lipca 2027 r.
• osoba, która reprezentuje firmę przy kontroli i zna model współpracy